Türkiye’de çağdaş sanatın coğrafyayla en derin ve en sahici şekilde temas kurduğu duraklardan biri olan Mardin Bienali, 2010’dan bu yana yalnızca bir sergi dizisi değil, bir düşünme ve birlikte var olma pratiği olarak varlığını sürdürüyor. Kendi ritmi ve koşullarıyla gelişen bienal, Mardin’in binyıllara yayılan çok katmanlı yapısından ilham alırken kenti dönüştürmeye çalışan bir müdahale olmaktan çok, onunla birlikte düşünerek, onu dinleyerek ve onunla birlikte biçimlenerek ilerliyor.
Mardin’in gökyüzüne yaslanan taş mimarisi ve önünde uçsuz bucaksız uzanan Mezopotamya ovası bienalin en güçlü metaforik zeminini oluşturuyor. Geçmiş ile şimdi, gündelik hayat ile şiirsellik, gerçek ile tahayyül arasında gidip gelen bir deneyim öneren bienal, konaklara, sokaklara, avlulara, dükkanlara, terk edilmiş yapılara sızarak kentin hafızasıyla temas ediyor. Bienalin en belirleyici kazanımlarından biri ise merkez-periferi ilişkisini ters yüz eden yaklaşımı. İstanbul gibi sanat merkezlerinin dışında konumlanmasına rağmen, uluslararası sanat çevrelerinin dikkatle takip ettiği bir platforma dönüşmesi; yalnızca güçlü küratöryel çerçevelerle değil, aynı zamanda yerel bağlarla kurduğu sahici ilişkilerle mümkün oldu. Direktörler Döne Otyam ve Hakan Irmak’ın öncülüğünde şekillenen bu süreç, kolektif emeğin, yerel iş birliklerinin ve sürekliliğin ne denli belirleyici olabileceğini gösteriyor.
Gelelim bu yılki bienale…15 Mayıs – 21 Haziran tarihleri arasında gerçekleşecek 7. Mardin Bienali, Çelenk Bafra küratörlüğünde “GÖKzemin” başlığıyla bu güçlü birikimi yeni bir düşünsel hatta taşıyor. Bienal, gök ile yer, maddi ile manevi, politik olan ile poetik olan arasında kurulan gerilimli ama üretken ilişkilere odaklanıyor. Bir yandan yukarıya, yani hayale, ütopyaya, olasılıklara uzanırken, diğer yandan zemine, gerçekliğe, ağırlığa, yaşanan dünyaya bakıyor. Bu çift yönlü bakış, bienalin yalnızca tematik değil, aynı zamanda mekânsal kurgusunda da karşılık buluyor: 7. edisyonun sergileri geniş bir alana yayılıyor, Yukarı Mardin’den Dara Antik Kenti’ne, Kızıltepe’ye uzanan rota, izleyiciyi farklı zaman katmanları ve toplumsal gerçeklikler arasında dolaşıma davet ediyor. Kavramsal pusulası, iki edebi yapıta Aristophanes’in “Kuşlar” adlı komedyası ve Ferîdüddîn Attâr’ın “Kuşlar Meclisi” olarak bilinen mesnevisi “Mantıku’t-Tayr”a işaret eden 7. Bienal, Ahmet Doğu İpek, Alfredo Jaar, Ali Kaaf, Alper Aydın, Basim Magdy, Bawer Doğanay, Bi Acayip Hâne, Camila Rocha, Canan Dağdelen, Cansu Çakar, Carlos Aires, Ekin Kano, Erinç Seymen, Erkan Özgen, Esmeralda Kosmatopoulos, Fares Ayash, Gözde İlkin, Hamra Abbas, Hilal Can, Hiwa K., Hüseyin Aksoy, İrem Tok, Isaac Chong Wai, Jakup Ferri, Khalil Rabah, Kite (Dr. Suzanne Kite), Larissa Araz, Małgorzata Mirga-Tas, Maro Michalakakos, Mehmet Ali Boran, Mehtap Baydu, Michael Rakowitz, Özgür Demirci, Pelin Kırca, Rozelin Akgün, Sejla Kameric, Selçuk Artut, Slavs and Tatars, Vahap Avşar, Xul Solar, Yasmeen Al Daya ve Zahit Mungan’ın yapıtları eşliğinde yeni tahayyüller kurmanın, farklı yaşam biçimleri ve düşünme pratikleri geliştirmenin yollarını araştırıyor.
7. Mardin Bienali’nin eşiğinde, geçmişten bugüne bir yolculuk yapalım dedik: Bienalin bugününü kuran geçmiş duraklarına yeniden baktık.
Ferhat Özgür, “Azizler”. 1. Mardin Bienali
1. Mardin Bienali
4 Haziran – 5 Temmuz 2010
Küratör: Döne Otyam
2010 yılında gerçekleşen ilk Mardin Bienali’nin başlığını, sihirli bir var etme çağrısı olan ‘abrakadabra’dan alıyordu. Bu tılsımlı sözcüğe Mardin’de hem ev hem sokağa geçit veren mimari yapılar için kullanılan ‘abbara’ da eşlik edince ortaya “Abbarakadabra” doğdu. Gerçekten de adeta bir sihirbazın eli değdi Mardin’e; sokağa taşan, hayatın içine karışan yapıtlar, kentin geçmişinden hareketle bugünü yorumladı. Döne Otyam’ın küratörlüğündeki bienal daha ilk yılından Mardin’in uluslararası sanat haritalarında yer almasını, kentin daha da tanınmasını ve değerlerinin keşfedilmesini hedefliyordu. İlk bienal, çok sesli ve kalabalık bir sanatçı topluluğuna ev sahipliği yaptı: Bertrand Ivanoff, Heike Weber, Hondartza Fraga, Margaret Salmon, Hüseyin Çağlayan, Mehmet Ali Uysal, Mladen Stilinovic, Serkan Demir, Shaun Gladwell, Steve Hawley, Su Yücel, Daisy Frossard, Matthias Schamp, Maurizio Pellegrin, Arzu Başaran, Devran Mursaloğlu, Erdal Duman, Mehmet Çeper, Nurullah Görhan, Mithat Şen, Canan Dağdelen, Goran Skofic, Tony Kemplen, Lale Delibaş, Nezaket Ekici, Oliver Musovic, Ursula Mayer, Levent Morgök, Gülay Semercioğlu, Gül Bolulu, Hülya Özdemir, Alen Floricic, Ferhat Özgür, Kezban Arca Batıbeki, Lawrence Weiner, Çınar Eslek, Sean Williams, Ben Rivers, Selim Birsel, Adrian Paci, Hakan Irmak, Serhat Kiraz, Gani Llalloshi, Fatih Tan, Cholé Brown, Tomur Atagök, Twin Gabriel, Sarah Jane Palmer, Burak Bedenlier, Eset Akçilad, Helene Kazan, Canan Budak, Ahmet Müderrisoğlu, Osman Kerkütlü, Vlatka Horvat, Yeni Anıt, Alina Viola Grumiller, Necmettin Tarkan, Özgür Önurme, Richard Bartle, Erdağ Aksel.
Mona Hatoum, “1952 LÜBNAN”. 2. Mardin Bienali
2. Mardin Bienali
21 Eylül – 21 Ekim 2012
Küratör: Paolo Colombo
“İkinci Bakış” teması altında düzenlenen ikinci bienal, geçmişi 16. Yüzyıla dayanan ve Mardin’in en büyük konağı olan Tokmakçılar Konağı’nı ana mekân olarak belirledi. Küratör metninde de belirtildiği gibi ‘iddialı ve baskın anlatımlardan uzak durmayı yeğleyen’ bienal Mardin’de geniş bir alana, hayatın içine daha da yayıldı. Küratörlüğünü Paolo Colombo’nun üstlendiği ikinci edisyon konaklardan otellere, berber dükkanlarından çarşılara kadar kentin her köşesini birer sanat alanına dönüştürdü. Sanat yapıtlarının bazen fark edilmeyecek kadar hayatın içine karıştığı bienal, kentin hafızasını ve gündelik gerçekliğini ‘yaratıcı bir tebessümle’ yeniden inşa ediyor. Bienalde yapıtları yer alan sanatçılar ise şunlardı: Hiraki Sawa, Dominique Gonzalez-Foerster, Latifa Echakch, Anne Sauser-Hall, Hakan Irmak ve Nurullah Görhan, Fatih Akın, Fikret Atay, Hrair Sarkissian, Shahzia Sikander, Anri Sala, Eli Cortiñas, Manfredi Beninati, Rosemarie Trockel, Edy Freguson, Marisa Maza, Mona Hatoum, Murat Şahinler, Pae White, Pier Paolo Pasolini, Mike Nelson, Rä di Martino, Sami Baydar, Seyit Battal Kurt, Eleni Panouklia, Francesca Gabbiani, Nasra Şimmes, Sebastian Moldovan, The Museum of Everything, Wood and Harrison
Hakan Kırdar, “Rızık”. 3. Mardin Bienali
3. Mardin Bienali
15 Mayıs-15 Haziran 2015
Direktör: Döne Otyam
“Mitolojiler” başlıklı 3. Mardin Bienali, Döne Otyam’ın direktörlüğünde kalabalık bir bienal ekibi tarafından hazırlandı. Kentin antik uygarlıklar coğrafyasının merkezinde koruduğu zengin sembolik dünyayı ve ‘nadire kabinelerini’ andıran gündelik yaşam mekanlarını odağına aldı. Bu edisyon, otokratik küratör modellerine karşı çıkarak, çoğulcu bir yaklaşımla hareket etti; esnaf ve sanatkarların da üretim sürecine dahil olduğu katılımcı bir alternatif sundu. Sanatçıları kentin hafızasını keşfetmeye ve mitolojisini yeniden yazmaya davet eden bienal, hem yerel halkın hem de ziyaretçilerin Mardin’in eşsiz hayal dünyasıyla derin bir bağ kurmasını amaçladı. Bienalin sanatçı listesinde şu isimler yer aldı: Metin Ezilmez, Pedro Torres, Aikaterini Gegisian, Eda Gecikmez, Halil Altındere, Ani Setyan, Canan Budak, Aysel Alver, Elena Bajo, Ethem Erkan, Sait Tunç, David Blandy, Babak Kazemi, Dilan Bozyel, Işıl Eğrikavuk-Jozef Erçevik Amado, İbrahim Ayhan, Isabel Rocamora, Juan Del Gado, Lena Von Lapschina, Mehtap Baydu, Melih Apa, Mesut Alp, Mike Berg, Mürüvvet Türkyılmaz, Nadi Güler, Iman Issa, Khaled Hafez, Krassimir Terziev, Miquel Garcia, Murat Germen, Necla Rüzgar, Nooshin Farhid, Oriol Vilanova, Özlem Günyol-Mustafa Kunt, Romain Kronenberg, Stuart Brisley, Thierry Payet, Ursula Mayer, Yavuz Tanyeli, Yaygara, Deniz Aktaş, Gabi Yerli, Ahmet Elhan, Alban Muja, Claire Hooper, Dilara Akay, Evrim Kavcar, Fani Zguro, Hakan Kırdar, Haris Epaminonda, Iratxe Jaio & Klaas Van Gorkum, Murat Akagündüz, Fırat Engin, Şefik Özcan, Antonio Cosentino, Nezir Akkul.
John Gerrard, “Western Flag”. 4. Mardin Bienali
4. Mardin Bienali
4 Mayıs – 4 Haziran 2018
Küratörler: Fırat Arapoğlu, Nazlı Gürlek, Derya Yücel
“Sözden Öte” teması altında düzenlenen bienalin üç küratörü kendi alt başlıkları ve belirledikleri sanatçılarla sergiler yaptılar. Fırat Arapoğlu’nun “Sonsuz Bakış”, Nazlı Gürlek’in “Beden Dili” ve Derya Yücel’in “Sınırlar ve Eşikler” başlıklı üç farklı küratöryel yaklaşımı, birbiriyle bağlantılı kavramları kolektif bir ruhla buluşturdu. Sözün ötesindeki anlam üretme ve ifade biçimlerine odaklanan bienalde yapıtlarını gördüğümüz sanatçılar şu isimlerden oluştu: Ali Emir Tapan, CANAN, Didem Erbaş, Iliko Zautashvili, John Gerrard, Serkan Taycan, Fırat Bingöl, Pelesiyer, Ana Mendieta, Bilge Alkor, Leyla Postalcıoğlu, Mürsel Argunağa, Sara Kostic, Merkezkaç, Ramize Erer, Romina Meriç, Çağrı Saray, Albena Baeva, İhsan Oturmak, İnsel İnal, Chaw Ei Thein, Guy Ben-Ner, Hasan Pehlevan, Huo Rf, Aydın Teker, Eda Aslan, Gizem Aksu, İpek Duben, Maria Papadimitriou, Mustafa Avcı (mavcıefendi), Nasan Tur, Seyhun Topuz, Taner Ceylan, Youssef Nabil, Simon Faithfull, Magali Duzant, Özlem Altın, Cengiz Tekin, Ken Friedman, Julian Stallabrass, Emre Zeytinoğlu, Aslı Bostancı, Metin Çelik, Parastou Forouhar, Chris Burden, Lewis Hine, Janis Rafa, Senem Gökçe Oğultekin, Mahmut Celayir.
Gülsün Karamustafa, “Melankolik Şahmaran” 5. Mardin Bienali
5. Mardin Bienali
20 Mayıs-20 Haziran 2022
Küratör: Adwait Singh
Adwait Singh’in küratörlüğünde gerçekleşen 5. Mardin Bienali, “Çimenin Vaadi” başlığı altında gizemli bir evrensel politikaya ve feragat kavramını merkezine alan bir sosyal-ekoloji ihtimaline odaklandı. Tasavvufi sevgi hatlarından, yerli bilgeliklerden ve armağan ekonomilerinden beslenen bienal; alternatif mülkiyet, özerk idareler ve sürdürülebilir ekolojiler üzerinden daha eşitlikçi bir dünya düzeninin imkanlarını araştırdı. Mülksüzleşmeyi bir özgürleşme imkanı olarak gören edisyonda dünyanın çeşitli yerlerinde kültürel üretim yapan sanatçıların buluşmasına tanıklık ettik: Karan Shrestha, Deniz Üster, Ritu Sarin ve Tenzing Sonam, Gülsün Karamustafa, Nandita Kumar, Fatoş İrwen, Kamen Stoyanov, Lara Ögel, Raphaël Grisey ve Bouba Touré, Ömer Pekin, Almagul Menlibayeva, Kathyayini Dash, Burcu Yağcıoğlu, Abdessamad El Montassir, Marwa Arsanios, Neda Saeedi, Jonas Staal, Merve Ünsal, Mikhail Karikis, Sasha Huber, Sibel Horada, Zahra Malkani, Server Demirtaş, Bhagwati Prasad, Uriel Orlow, Rakhi Peswani, Thukral & Tagra, Bint Mbareh, Asunción Molinos Gordo, İpek Hamzaoğlu, E.B. Itso, Michael Rakowitz, Selma Gürbüz ve Burak Özdemir.
Güçlü Öztekin. 6. Mardin Bienali
6. Mardin Bienali
10 Mayıs – 10 Haziran 2024
Küratör: Ali Akay
Döne Otyam ve Hakan Irmak’ın direktörlüğünde, Ali Akay’ın küratörlüğünde düzenlenen 6. Mardin Bienali, “Daha Uzaklara” başlığı altında günümüz dünyasının karmaşık krizlerine bakışını yöneltti. Bienal, aslında modern dünyanın içinde sıkışıp kaldığımız sorunlara karşı “Başka bir yol mümkün mü?” sorusunu sordu. Ali Akay’ın kurguladığı tema, bizi kısıtlayan kalıplardan çıkıp geleceği yeniden hayal etmemizi önerdi. İzleyiciyi daha özgür ve adil bir geleceği, yani o ‘uzakları’ birlikte düşlemeye çağıran bienalde İnci Eviner, Bouchra Khalili, Ulay (Frank Uwe Laysiepen), Laurent Grasso, Cevdet Erek, Yıldız Moran, Ahmet Öğüt, Nil Yalter, Bruno Serralongue, Güneş Terkol, Sarkis, Ali Kazma, Güçlü Öztekin, Claude Closky, İnci Furni, Ali Kazma, Nil Yalter, Ugo Rondinone, Nasan Tur, İrem Günaydın, Michele Ciacciofera, Liam Gillick, Serkan Özkaya, M/M (Michael Amzalag & Mathias Augustyniak), Ayşe Erkmen, Brice Dellsperger, Erik Bullot, Claire Fontaine kolektifi, Le peuple qui manque kolektifi, Seza Paker, Rafael Lain & Angela Detanico, Thierry Kuntzel, Allan Sekula, Aslı Çavuşoğlu, Yüksel Arslan, Esma Ertel & Murat Ertel ve Büke Uras’ın yapıtları yer aldı.