Koleksiyonculara yönelik bağımsız sanat danışmanlığı, Batılı ülkeler dışındaki coğrafyada yeni bir kavram. Sanat danışmanlığının temel bir eğitimi ya da okulu bulunmuyor. Birkaç on yıldır sanat ortamındaki çeşitli alanlarda kendini geliştiren profesyonellerin bir kısmı sanat danışmanlığını kendilerine meslek edinmiş durumda. İlk bakışta belli bir bilgi ve deneyimin aktarılması ve koleksiyoncuya öneriler verilmesi gibi basit bir düzlemde algılanabiliyor. Ancak bu meslek, birçok etik ve pratiğe dayalı tartışmanın odağında yer alıyor.
Sanat danışmanlığı, en basit haliyle, sanata dair birçok profesyonel alana ilişkin bilgi ve deneyimi birleştirmeyi gerektirdiğinden, sanat tarihçi, galeri çalışanı, müzayede evi çalışanı, akademisyen gibi farklı deneyime sahip profesyonellerin zaman içerisinde kazandıkları bilgi, edimler ve network doğrultusunda evrildikleri bir uğraş ve meslek olarak tanımlanabiliyor.
Nasıl ortaya çıktı?
Modern anlamda bu alanın doğuşu, 20. yüzyılın başlarına kadar uzanıyor. Birinci Dünya Savaşı’nın Avrupa’da belirsizlik ve yıkım saçtığı bir ortamda, ekonomik sıkıntılar da tavan yapıyor. Böylece Avrupa’dan ekonomik olarak daha stabil olan ABD’ye ciddi bir eser kayması yaşanıyor. Modern dönemden Rönesans’a kadar uzanan yelpazede işlerin ortalıkta dolaştığı bir ortam hayal edin… Dolayısıyla spekülatif bir ortam oluşuyor. Kimse hangi eser ne kadar para etmelidir veya orijinal midir emin olamıyor. Fakat bu büyük bir fırsat, herkes bunu biliyor ve ABD’li görece taze koleksiyoncular, kandırılmadan alımlar yapma çabasına giriyor. Böyle bir ortamda sanat ortamında tanınan, sanat tarihçi Bernard Brenson ve art dealer/sanat taciri Joseph Duveen birlikte sanat danışmanlığı yapmaya başlıyor.
Özellikle Amerikalı koleksiyoncuların Rönesans resmine ilgi duydukları bir dönemde, birlikte bu konuda koleksiyoncular için yönlendirmeler yapıyorlar. Piyasadaki nüfuzlu danışmanlarla çalışan koleksiyoncular, bu referans isimler sayesinde ciddiye alınıp değer görüyorlar. Örneğin Bernard Berenson bilhassa koleksiyoncu Isabella Stewart Gardner ile belli bir dönem yoğun çalışıyor ve her alım başına belli bir komisyonla ilerleyip kısa zamanda ciddi paralar kazanıyor.
Bernard Berenson, 1887. Isabella Stewart Gardner Museum, Boston
Dünya’dan meslek örgütü örnekleri
Berenson ve diğer bazı danışmanların görece kısa zamanda sağladığı maddi kazanca rağmen bağımsız sanat danışmanları kulübü ABD’de 35-40 yıl öncesine kadar az sayıda üyeden oluşuyordu. Avrupa’daki sayı ise İkinci Dünya Savaşı’nın getirdiği kısıtlı ortam kıtadan uzaklaştıkça arttı. Meslek örgütlerine en önemli örnek olarak ABD merkezli Association of Professional Art Advisors (APAA) verilebilir. İngiltere’den Professional Advisors to the International Art Market (PAIAM), Avustralya’dan Art Consulting Association of Australia (ACAA) ve belli bir merkeze bağlı faaliyet göstermeyip 40 yaşın altındaki danışmanlara kapılarını açan New Art Advisors Alliance (NAAA) diğer örnekler. Ortak noktaları, belli etik kodlar üzerinden faaliyet gösteren, bağımsız, dışarıdan komisyon almayan sanat danışmanlarından meydana gelmeleri diyebiliriz. Ülkemizde sayılarının azlığından mı yoksa bir mesleki odak oluşmadığından mı bilinmez, bu alana ilişkin bir meslek örgütü veya birlik henüz bulunmuyor.
APAA üyeleri, temel bir etik ilkeler kümesine bağlılıklarıyla öne çıkıyor. ABD’de çalışan sanat danışmanları APAA’ya katıldıklarında, müşteriler, sanatçılar, galeri sahipleri, satıcılar, müzayede evleri ve ilgili profesyonellerle ilişkilerde uyulması gereken etik ve profesyonel uygulama kurallarını kabul ederek mesleklerine devam ediyor. Association of Professional Art Advisors (APAA)-Profesyonel Sanat Danışmanları Birliği’nin etik kodları ise şöyle sıralanıyor:
*APAA üyeleri satış için envanter bulunduramaz, komisyonla sanat eseri kabul edemez, herhangi bir işlemde özel satıcı olarak hareket edemez veya bir sanat fonunda liderlik rolü üstlenemez.
*APAA üyeleri yasal uygulamaları sürdürür, vergilendirmede eyalet ve federal yasalara uyar, önerilen satın alımların kökenini araştırmada gerekli özeni gösterir ve müşterilerin veya satıcıların yasayı herhangi bir şekilde ihlal etme taleplerini reddeder.
*APAA üyeleri, koleksiyoncusunun çıkarlarına aykırı olabilecek veya aykırı gibi görünen hizmetleri, söz konusu hizmetler koleksiyoncuya tam olarak açıklanmadıkça ve koleksiyoncu bu hizmetlere önceden yazılı olarak onay vermedikçe gerçekleştirmemelidir.
*APAA üyeleri, üye ile müşterisi arasında çıkar çatışması yaratacak maddi kazançları kabul etmez.
*APAA üyeleri hizmet sağlayıcılardan veya satıcılardan harici bir ücret veya komisyon talep etmez veya kabul etmez.
Sanat danışmanlığında uygun donanıma sahip olmak
Sanat danışmanlığı aslında art dealer, sanat tarihi uzmanı, galerici, müzayede evi çalışanı vb. gibi uzmanlıkların ilerletilmesinden veya bileşiminden ortaya çıkmış bir alan. Sanat içerisindeki birçok disipline (estetik düzlem, network, piyasa ve fiyatlandırma, hukuki mevzuat, lojistik, vb.) hakim olmayı gerektiriyor. Sanat danışmanlığı yüklü bir bilgi ve deneyim gerektirdiğinden, kariyerine yeni başlamış kişilerin sanat danışmanlığına soyunmasına pek sıcak bakılmıyor. Öyle ki, danışmanlık yapacak kişi birçok farklı sanatçı, galeri, sanat taciri, müzayede evi gibi kişi ve kurumlarla derinlikli bir ilişki geliştirmiş olmalı. Günün sonunda koleksiyoncu için ortamdaki bilgileri, gelişmeleri sağlayacak ve bu bilgilerin peşindeki kişi olmaktan çok bu bilgilerin direk iletildiği kişi, yani aranan kişi olmalı. Bilgi sağlayan kişi olmaktan çok analiz eden ve koleksiyoncu için onu en kullanışlı hale getiren kişi olarak ön plana çıkıyor. Söz gelişi, koleksiyoncunun takip ettiği bir sanatçının satışa çıkacak eserlerini müzayedeye çıkmadan ya da haber fazla yayılmadan edinmek, bunun bir spekülasyon olup olmadığını tartmak, fiyat bilgisinin geçerliliğini teyit etmek gibi adımları, rutin olarak hemen her gün tekrarlıyor… Pratik mükemmelleştirir!
Peki sanat danışmanı temelde ne yapar?
Bu sorunun yanıtlarını ise şöyle sıralayabiliriz:
*Koleksiyoncunun ilgisi doğrultusunda nasıl bir koleksiyon oluşacağını veya var olanın nasıl evrileceğini, koleksiyoncu ile birlikte belirler.
*Birlikte çalıştıkları koleksiyoncuyu en taze ve doğru bilgilerle besler.
*Sanat ortamının nabzını tutar; üretimler ve yönelimler ile ilgili data sağlar.
*Yerine göre bir asistan yerine göre de bir mentor ve eğitmen gibi hareket eder.
*Koleksiyoncusuna tutarlı ve anlamlı bir koleksiyon oluşturacak eser alımlarını sağlar.
*Çalıştığı koleksiyoncuların sanat ve estetik algısını geliştirecek aktiviteleri programlar.
*Önceden alınmış ve artık koleksiyonun dışında kalan eserlerin satış politikasını belirler.
*Alınan eserlerin nasıl saklanabileceği veya sergilenebileceğini yönetir.
*Restorasyon veya bakım işlerini yönetir.
*Sergiler için ödünç verme işlemlerinden sigortalama ayrıntılarına kadar uzun vadeli bir iş birliği sürecinde koleksiyoncuya yol arkadaşlığı yapar.
Sanat danışmanı kim değildir?
Danışmanlık kelimesinin sağladığı kapsayıcılık sebebiyle profesyonel olarak yürüttükleri işler farklı olsa da kendini danışman olarak niteleyen sanat aktörlerine rastlanıyor. Bu profesyoneller aslında bir yandan küratörlük, sanat tacirliği/dealer, galericilik, yazarlık gibi alanlardan biri veya birkaçıyla meşgulken kendilerine “Sanat danışmanıyım” diyebiliyor. Elbette koleksiyonculara bir şekilde yardımcı oluyorlar ve de bunu danışmanlık olarak adlandırıyorlar. Bu da pratikte, etik bazı sorunlar doğmasına neden oluyor. Bu durumun beraberinde getirdiği karmaşa ve yanlışlıklar sanat ortamındaki kişiler ve özellikle koleksiyoncular için bulanık bir görünüm oluşturuyor. Çünkü bizim burada bahsettiğimiz sanat danışmanı, hizmet verdiği koleksiyoncu/koleksiyoncular için çalışmalı ve onların çıkarlarını gözetmeli; gelirini bu hizmetten sağlamalı. Sanat danışmanının bulunduğu pozisyon gereği gözetmesi gereken üç önemli kavram öne çıkıyor: Güven, şeffaflık ve bağımsızlık.
Sanat danışmanı ne yapmaz?
Bir sanat danışmanı kendi namına ticari eser alım satımı yapmaz. Manipülasyon oluşturacak şekilde bazı sanatçıları ön plana çıkaracak etkinlikler gerçekleştirmez;. söz gelişi belli sanatçıların PR’ını yapacağı yayınlara imza atmaz veya sergiler düzenlemez. Alım satım işlerinden en başta koleksiyoncusu ile belirlediği oran dışında pay almaz. Değişiklik olması durumunda koleksiyoncusunu bilgilendirir. Bağımsız olarak veya bir işletme/kuruluşa bağlı olarak sanat eserlerinin veya sanatçıların alımını, fiyatını ya da tanıtımını etkileyen görevlerde bulunmaz, bu işlerden kazanç elde etmez.
Tüm bunların ışığında kimler sanat danışmanı değildir sorusuna ise şu yanıtları verebiliriz: Galericiler veya dealer’lar elbette koleksiyonculara önerilerde bulunup, birçok konuda yardımcı olabilirler. Ancak satış ve para ile direk ilişkilidirler ve aslında sanat danışmanı olarak nitelenemezler. Kar amacıyla eser alan satanlar sanat danışmanı olarak görülmez. Ayrıca küratör ve galeri çalışanı gibi belli sanatçılar veya sanatçı gruplarıyla direk çıkar ilişkileri bulunan aktörler; belli sanatçıları veya eserleri ön plana çıkaran yazarlar veya eleştirmenler de sanat danışmanı olarak nitelenemez.
Son olarak…
Sonuç olarak Türkiye sanat ortamının en yeni aktörlerinden bağımsız sanat danışmanıyla çalışan koleksiyoncu, bu iş birliğine gitmeyen koleksiyonculara nazaran güvende olacaktır. Danışmanın önceliği bir şekilde koleksiyonculara eser satmak olmayacaktır. Kendi kariyerinin de güvencesi olarak, en güncel ve verimli bilgileri servis edip mümkün olan en iyi koleksiyonun oluşmasına yardımcı olup bu koleksiyonun en iyi şekilde değerlendirilmesini sağlamaya çalışacaktır. Ayrıca danışmanlık mesleği geliştikçe kaliteli koleksiyon ve koleksiyonculuk da ilerleyecektir. Bu doğrultuda ne alacağını, nasıl alacağını, nasıl satacağını, nasıl koruyacağını ve toplumla nasıl paylaşacağını bilen bir koleksiyoncu grubu ortaya çıkacak, bu da sanat ortamının ve piyasanın sağlıklı ve sürdürülebilir olması açısından (liberal politikaların hakim olduğu günümüzde koleksiyoncu maddi akış kısmının kilit noktasında bulunduğundan) çok faydalı olacaktır.
Faydalı Linkler https://www.artelier.com/post/40-of-the-worlds-top-art-advisors-by-genre https://www.artadvisors.org/ https://www.artbasel.com/news/the-road-to-art-basel-advisors-miami-beach-2023-maria-brito-alex-glauber
Görsel: https://www.thenomadsalon.com/