İstanbul Kültür Sanat Vakfı (İKSV) tarafından 1987’den bu yana düzenlenen bienal, farklı kültürlerden sanatçıları bir araya getirerek güncel sanatın yeni eğilimlerini kente taşıyor. Ulusal pavyonlar yerine sanatçılar ve yapıtlar etrafında şekillenen yapısıyla öne çıkarken, her edisyonuyla da kentin farklı köşelerinde iz bırakıyor. Şehrin sanatla örülen bu uzun yolculuğunu, İstanbul Bienalleri’ni birlikte hatırlıyoruz.
1. Uluslararası İstanbul Çağdaş Sanat Sergileri – 1987
Genel Koordinatör: Beral Madra
1. İstanbul Bienali, Markus Lüpertz, “Saraydan Kız Kaçırma”, 1987
İstanbul Bienali’nin temelini atan ve “Geleneksel Yapılarda Çağdaş Sanat” başlığıyla düzenlenen bu sergi, her ne kadar “bienal” adını taşımıyor olsa da, geniş ölçekli bir uluslararası çağdaş sanat girişimiydi. Beral Madra tarafından düzenlenen sergiler; Aya İrini Müzesi, Ayasofya Hamamı, Askerî Müze, İstanbul Resim ve Heykel Müzesi (Hareket Köşkü) gibi tarihî mekânlarda gerçekleşti. Bu ölçekte yapılan ilk çağdaş sanat sergileri olma özelliği taşıyan etkinlikte, Jean-Michel Alberola, Marcus Lüpertz, François Morellet, Michelangelo Pistoletto ve Gilberto Zorio gibi dünyaca tanınan sanatçıların yapıtlarına yer verildi. O dönemde Türkiye’de “bienal” ve “küratör” gibi kavramlar henüz yaygınlaşmamıştı. Bu nedenle Beral Madra, bu öncü sergileri “küratör” değil, “genel koordinatör” unvanıyla gerçekleştirdi.
2. Uluslararası İstanbul Bienali – 1989
Genel Koordinatör: Beral Madra
2. Uluslararası İstanbul Bienali Daniel Buren, “Bir Mekan İçin İki Diagonal”, 1989
Artık ‘bienal’ olarak adlandırılan sergi bir öncekinde olduğu gibi Beral Madra tarafından “Geleneksel Çevrede Çağdaş Sanat” teması altında gerçekleşti. Aya İrini Müzesi, Basın Müzesi, Süleymaniye Kültür Merkezi, Milli Saraylar Daire Başkanlığı Hareket Köşkü, AKM’nin de aralarında yer aldığı yapılar sergi mekanı olarak kullanıldı. Bienalde yer alan sanatçılar arasında Sol LeWitt, Sarkis, Daniel Buren, Richard Long, Jannis Kounellis de vardı.
3. Uluslararası İstanbul Bienali – 1992
Yönetmen: Vasıf Kortun
3. Uluslararası İstanbul Bienali Damien Hirst, “Kaçmak İçin Edinilmiş Yeteneksizlik”
Vasıf Kortun yönetiminde düzenlendi bienal, bu kez tarihsel mekanlarda bir farklılaşmaya gitti. 19. yüzyıldan kalma bir tekstil fabrikası olan Feshane binasını sergi mekanı olarak kullanıldı. Tema ise “Kültürel Farklılığın Üretimi” oldu; 15 ülkeden 65 sanatçının eserleri yer aldı.
4. Uluslararası İstanbul Bienali – 1995
Küratör: René Block
4. Uluslararası İstanbul Bienali, Hüseyin Bahri Alptekin – Michael Morris, “Turk-Truk”
İstanbul Kültür Sanat Vakfı, bu bienalle birlikte kurumsallaşma sürecine girdi; bienal direktörlüğüne Fulya Erdemci getirildi. Bu dönemle birlikte, mekânla ilişkiyi ve yapıtlar arası diyaloğu esas alan küratöryel bir yapıya geçildi. Aynı zamanda bu bienal, yönetim tarafından ilk kez yabancı bir küratörün davet edildiği edisyon oldu. René Block’un küratörlüğünü üstlendiği bienal, “ORIENT/ATION – Paradoksal Bir Dünyada Sanatın Görünümü” temasıyla düzenlendi ve merkez–çevre ilişkisini sınırlar üzerinden tartışmaya açtı. 47 ülkeden 119 sanatçının katıldığı bienalin sergi mekânları arasında Antrepo I, Yerebatan Sarnıcı, Aya İrini Müzesi ve Atatürk Kültür Merkezi Sanat Galerisi yer aldı.
5. Uluslararası İstanbul Bienali – 1997
Küratör: Rosa Martinez
5. Uluslararası İstanbul Bienali, Louise Bourgeois, “Örümcek”
René Block’la başlayan yabancı küratör daveti İspanyalı sanat eleştirmeni, küratör Rosa Martinez ile devam etti. Bienal “Yaşam, Güzellik, Çeviriler/Aktarımlar ve Diğer Güçlükler Üstüne” başlığı altında çağdaş estetik düşünce ve yaratımının bazı yönlerini tartışmaya açtı. Martinez, bir önceki İstanbul Bienali’ne benzer biçimde şehrin Doğu ile Batı, Asya ile Avrupa arasındaki konumundan hareketle sembolik bir köprü oluşturdu. Atatürk Havaalanı’ndan Haydarpaşa Garı’na, Taksim Meydanı’ndan Kız Kulesi’ne derin farklı noktaları sergi alanları olarak kullanarak mekana özgü projelere ağırlık verdi. Bienalde 45 ülkeden 86 sanatçı görüldü.
6. Uluslararası İstanbul Bienali – 1999
Küratör: Paolo Colombo
6. Uluslararası İstanbul Bienali, William IKentridge, “Gölge Kafilesi”. Fotoğraf: Manuel Çıtak
“Tutku ve Dalga” başlıklı bienal kavramsal çerçevesini Türkçedeki dalga kelimesinin Yunancada tutku (dalgas) anlamına gelmesinden hareketle kurdu. Başlık soyut ve duygusal bir durumu, hali çağrıştırmasının yanı sıra İstanbul’u ayıran ve birleştiren denize de göndermede bulunuyordu. Bienal alanı bir öncekine kıyasla daha da merkezileşti: Dolmabahçe Kültür Merkezi, Aya İrini Müzesi, Yerebatan Sarnıcı mekân olarak kullanıldı. 6. Bienal, 32 ülkeden 56 sanatçıyı ağırladı ve 40 bin ziyaretçi tarafından izlendi.
7. Uluslararası İstanbul Bienali – 2001
Küratör: Yuko Hasegawa
7. Uluslararası İstanbul Bienali, Maja Bajevic, “Kadınlar İş Başında 3 – Yıkama”
Yuko Hasegawa’nın küratörlüğünü üstlendiği 7. İstanbul Bienali, “Egokaç – Gelecek Oluşum için Egodan Kaçış” başlığıyla düzenlendi. Hasegawa bu bienalde, uygarlığın birey üzerindeki etkilerine odaklandı ve şu soruyla yola çıktı: “Kendimizi egomuzdan nasıl özgür kılabiliriz?” Bienal o yıl, kentin farklı noktalarına yayıldı: Darphane-i Âmire, Aya İrini Müzesi, Yerebatan Sarnıcı, Beylerbeyi Sarayı Müzesi, Platform Garanti Güncel Sanat Merkezi, Kız Kulesi, Boğaz Köprüsü, Çemberlitaş Hamamı, Atlıkarınca Anaokulu, Tüyap Fuar Alanı önü ve çeşitli billboardlar sergi mekânı olarak kullanıldı.22 ülkeden 63 sanatçının katıldığı bienali yaklaşık 68 bin kişi gezdi.
8. Uluslararası İstanbul Bienali – 2003
Küratör: Dan Cameron
8. Uluslararası İstanbul Bienali, Doris Salcedo, “İsimsiz”
“Şiirsel Adalet” başlığıyla şiir ve adalet kavramlarını merkeze aldı. Bienal, “Adalet nedir?”, “Neden bugün acil bir mesele hâline gelmiştir?” ve “Bugünün küreselleşmiş dünyasında adalet mümkün olabilir mi?” gibi sorular etrafında düşünsel bir zemin oluşturdu.Sergiler; Antrepo No.4, Tophane-i Amire, Yerebatan Sarnıcı, Ayasofya Müzesi ve Platform Garanti Güncel Sanat Merkezi olmak üzere beş farklı mekâna yayıldı. Toplam 42 ülkeden 90 sanatçının katıldığı bienalde, Türkiye’den 13 sanatçı yer aldı.
9. Uluslararası İstanbul Bienali – 2005
Küratörler: Charles Esche, Vasıf Kortun
9. Uluslararası İstanbul Bienali, Micheal Blum, “Safiye Behar’ın Anısına”. Fotoğraf: Muammer Yanmaz
“İstanbul” başlığını taşıyan 9. İstanbul Bienali, bu kez doğrudan kenti odağına aldı. Tarihî mekânlar yerine Beyoğlu ve Galata bölgelerindeki mahallelere yayılarak, gündelik hayatın içine karıştı. Sergi mekânları arasında bugün İKSV’nin bulunduğu Deniz Palas Apartmanı, Garanti Binası, Antrepo No:5, Tütün Deposu, Bilsar Binası, Platform Güncel Sanat Merkezi, Garibaldi Binası ve bazı sokaklar yer aldı. Bienal kapsamında düzenlenen “9B Konuşmaları”, bienal sanatçılarının yanı sıra akademisyen, yazar ve küratörlerin katılımıyla gerçekleştirildi. Bienali yaklaşık 51 bin kişi ziyaret etti.
10. Uluslararası İstanbul Bienali – 2007
Küratör: Hou Hanru
10. Uluslararası İstanbul Bienali, Sora Kim, “Capitalplus Kredi Birliği”. Fotoğraf: Serkan Taycan
Hou Hanru’nun küratörlüğünü yaptığı 10. Bienal bir önceki bienalin yerele yönelik tutumunun izinde “İmkânsız Değil, Üstelik Gerekli: Küresel Savaş Çağında İyimserlik” başlığı altında Türkiye’nin modernleşme serüvenine odaklandı. AKM, İMÇ, Antrepo No:3, santralistanbul ve Kadıköy Halk Eğitim Merkezi’ni sergileme alanları olarak kullandı. Ayrıca bienalin “Gecegezenler” bölümü kapsamında kentin farklı noktalarında video gösterimleri düzenlendi. 96 sanatçı ve sanatçı grubunu ağırlayan bienali yaklaşık 91 bin kişi izledi.
11. Uluslararası İstanbul Bienali – 2009
Küratör: WHW
11. Uluslararası İstanbul Bienali, decolonzig.ps (Sandi Hilal, Alessandro Petti, Eyal Weizman), Geri Dönüşler, Mekan Gezisi Fotoğraf: Natalie Barki
Çalışmalarını Zagreb’te sürdüren WHW / What, How & for küratör kolektifi tarafından düzenlenen 11. İstanbul Bienali’nin başlığı Bertolt Brecht’in Elisabeth Hauptmann ve Kurt Weill ile birlikte yazdığı “Üç Kuruşluk Opera” adlı oyunun ikinci perdesinin kapanış parçası olan “İnsan Neyle Yaşar?”dı. Güçlü politik mesajlar barından bienalin küratörleri WHW, 20. yüzyılda neoliberalizm, çift kutuplu dünya ve soğuk savaş gibi dönemsel konuları sorunsallaştırdı. Antrepo No:3, Feriköy Rum Okulu ve Tütün Deposu’nun mekan olarak kullanıldığı bienal 40 ülkeden 69 sanatçı ve sanatçı grubunun çalışmaları yer aldı.
12. Uluslararası İstanbul Bienali – 2011
Küratörler: Jens Hoffmann, Adriana Pedrosa
12. İstanbul Bienali, Sue Williamson, “30 Yıl Boyunca Kalbinin Üstünde”, Fotoğraf: Natalie Barki
Bu bienalde Hoffmann ve Pedrosa, sanat ile politika arasındaki ilişkiye farklı bir yaklaşım sundu. Küba asıllı Amerikalı sanatçı Felix Gonzalez-Torres’in çalışmalarından esinle “İsimsiz” başlığını taşıyan bienal, beş tematik bölüme ayrıldı: “İsimsiz (Soyutlama)”, “İsimsiz (Ross)”, “İsimsiz (Pasaport)”, “İsimsiz (Tarih)” ve “İsimsiz (Ateşli Silahla Ölüm)”. Sergiler, Antrepo No.3 ve No.5’te gerçekleşti. Bu yan yana iki alanın mimari tasarımı Japon mimar Ryue Nishizawa’ya aitti. Bienal, beyaz küp sergileme anlayışının bir varyasyonu olarak kurgulandı ve yapı içinde 500’ün üzerinde eser sergilendi.
13. İstanbul Bienali – 2013
Küratör: Fulya Erdemci
13. İstanbul Bienali, Antrepo No 3
Lale Müldür’ün aynı adlı kitabından ilhamla adlandırılan “Anne, Ben Barbar mıyım?” başlıklı bienal, güncel demokrasi biçimlerini, mekânsal ve ekonomik politikaları, uygarlık ve barbarlık kavramlarını sorguladı. Alışılmışın dışında ifade biçimleriyle düşünsel ve estetik bir alan açmayı amaçladı.
14. İstanbul Bienali – 2015
Şekillendiren: Carolyn Christov-Bakargiev
14. İstanbul Bienali, Adrian Villar Rojas, “Tüm Annelerin En Güzeli”, mekana özgü enstalasyon, 2015, Troçki Evi, Büyükada. Fotoğraf: Jorg Bauman
Carolyn Christov-Bakargiev’in bir dizi iş birliğiyle şekillendirdiği “TUZLU SU: Düşünce Biçimleri Üzerine Bir Teori” başlıklı bienal, düşünce biçimlerine odaklanan şiirsel ve politik bir anlatı önerdi. Afrika, Asya, Avustralya, Avrupa, Orta Doğu, Latin Amerika ve Kuzey Amerika’dan 80’i aşkın sanatçının yapıtları, Boğaz’ın hem Avrupa hem Anadolu yakasına yayılan 30’dan fazla mekânda sergilendi. Sergi mekânları arasında müzelerin yanı sıra tekneler, otel odaları, eski bankalar ve bahçeler de yer aldı. Christov-Bakargiev bienal ile ilgili olarak “Boğaziçi ekseninde kentin geneline yayılan bu sergi, dünyayı şiirsel ve politik olarak şekillendiren ve dönüştüren, görünür ve görünmez farklı dalga örüntülerini ve frekanslarını, su akıntılarını ve yoğunluklarını ele alıyor” demişti.
15. İstanbul Bienali – 2017
Küratörler: Elmgreen & Dragset
15. İstanbul Bienali, Candeğer Furtun, İstanbul Modern. Fotoğraf: Sahir Uğur Eren
Sanatçı ikilisi Elmgreen & Dragset’in küratörlüğündeki “İyi bir komşu” başlıklı bienalde, 32 ülkeden 55 sanatçının ev, mahalle ve aidiyet kavramlarını tartışmaya açan işleri sergilendi. Küratörler tarafından geliştirilen 40 soru etrafında şekillenen bienal, birbirine yürüme mesafesinde altı komşu mekânda ziyaretçilerini ağırladı. Bienalde 32 ülkeden 56 sanatçının çalışmaları sergilendi.
16. İstanbul Bienali – 2019
Küratör: Nicolas Bourriaud
16. İstanbul Bienali, Claudia Martinez Garay, İstanbul Resim Heykel Müzesi. Fotoğraf- David Levene
Akademisyen ve yazar Nicolas Bourriaud’nun küratörlüğünü üstlendiği “Yedinci Kıta” başlığını taşıyan bienal, günümüzün en acil konularından ekolojiyi farklı açılardan ele alan eserlere ev sahipliği yaptı. Sanat ve ekoloji arasındaki ilişkiyi de tartışmaya açan bienalde 25 ülkeden 56 sanatçının 220’den fazla eseri sergilendi. Bienali açık kaldığı sekiz hafta boyunca 451 bin 387 kişi ziyaret etti.
17. İstanbul Bienali – 2022
Küratörler: Ute Meta Bauer, Amar Kanwar, David Teh
17. İstanbul Bienali, Lamia Joreige, Pera Müzesi. Fotoğraf: Sahir Uğur Eren
500’ün üzerinde katılımcının 50’yi aşkın projesine yer veren bienalde, sanatçıların yanı sıra düşünür, yazar, şair, araştırmacı, mimar, radyo programcısı, balıkçı, aktivist, stand-up komedyeni, şef, etnomüzikolog, ornitolog, deniz bilimci, kukla ustası ve müzisyenler de yer aldı. Bienal Beyoğlu, Fatih, Kadıköy ve Zeytinburnu’nda yer alan 12 sergi mekânının yanı sıra şehrin farklı noktalarında sayıları 50’yi aşan sahaf, kitapçı, lokanta, sinema ve hastanelere ek olarak bir radyo istasyonunda izleyiciyle buluştu.
Kapak fotoğrafı: 14. İstanbul Bienali, Michelangelo Pistoletto, “Venüs of the Rags”, İstanbul Modern. Fotoğraf: Sahir Uğur Eren. Bu eser 1. Uluslararası Çağdaş Sanat Sergileri’nde de yer aldı.